پيشينه تاريخي
درباره علت نامگذاری گناباد، داوری های گوناگونی ابراز شده است. برخی آن را در اصل «گون آباد» مرکب از «گون» ترکی (به معنایخورشيد) و «آباد» دانسته و نام را وسيلهای برای انتساب محل به خورشيد دانسته اند. بعضی نيز آن را «گيو آباد» دانسته و بر اين باورند كه گيو، پسر گودرز آن را بنا كرده است. ديگر آراء نيز هر يک نام شهر را به واژه ای منسوب دانسته اند همانند «کان آباد» که به کان های موجود در منطقه اشاره می کند و «گون آباد» که به فراوانی گياه «گون» در محل دلالت دارد.
گناباد را در گذشته «جويمند» نيز گفته اند. گناباد پيش از اسلام، گذرگاه درونی فلات ايران و بخش های خاوری آن، محل برخورد ميدان جنگ لشگريان ايران و توران بوده است كه «جنگ يازده رخ» در آن روی داده است. گناباد از مناطق كهن ايران است و بنای آن را به شاهان هخامنشی نسبت داده اند. اين شهر درحدود سال 31 هـ . ق به دست مسلمانان افتاد. در دوران سلجوقی و خوارزمشاهی آباد و از اعتبار و اهميت ويژه ای برخوردار بوده است.
گناباد در دوره تيموريان نيز اهميت داشت و بر پايه نوشته نورالدين لطف الله، سرشناس به حافظ ابرو، حاكمان ايالت قهستان در آن می نشستند. در همين دوره است كه دومين مسجد دو ايوانی اين ناحيه در بجستان ساخته شد. گناباد در اوايل حكومت صفوی، مدت ها محل نبرد بين ايران و اوزبكان بود، با اين حال در اين دوران، مورد توجه بود و گسترش يافت. بناهايی چون امام زاده سلطان محمد عابد (ع)، كاخك، مسجد جامع گناباد، آب انبار و كاروانسراهای شاه عباسی، بيانگر اين داوری است.
مشخصات جغرافيايي
شهرستان گناباد با پهنهای حدود 9715 كيلومتر مربع، در مركز خراسان رضوي، از نظر جغرافيايی در 34 درجه و 21 دقيقه پهنای شمالی و 58 درجه و 42 دقيقه درازی خاوری و بلندی 1150 متر از سطح دريا قرار دارد. اين شهرستان از شمال به شهرستان های تربت حيدريه و كاشمر، از خاور به شهرستان خواف، از باختر به شهرستان فردوس و از جنوب به شهرستان های قاينات و فردوس محدود است. آب و هوای گناباد به دليل قرار گرفتن در كنار كوير و دوری از دريا، بيابانی و گرم وخشك است. بيش ترين درجه حرارت در اين شهرستان، در تابستان 47 درجه بالای صفر و كم ترين آن در زمستان 17 درجه زير صفر است. بخش های كوهستانی شهرستان گناباد جزء نواحی خوش آب و هوا و ييلاقی شمرده می شود و بلندی های ميان سنو و كاخك برف گير و زمستان ها پوشيده از برف است. ميانگين بارندگی سالانه حدود 160 ميليمتر اندازه گيری شده است.
راه های مهم گناباد عبارتند از :
- راه يزد – طبس – فردوس – گناباد، به درازای 675 كيلومتر
- راه فردوس – گناباد، به درازای 72 كيلومتر
- راه گناباد – تربت حيدريه – مشهد، به درازای 265 كيلومتر
اهالی گناباد
مردم گناباد اصيل و ايرانی هستند و به زبان فارسی و لهجه شيرين خراسانی سخن می گويند. همه مسلمان و پيرو مذهب شيعه جعفری هستند. گنابادی ها مردمانی استوار، سخت كوش و مهمان دوستند. جمعيت شهرستان گناباد در سرشماری عمومی نفوس و مسكن سال 1375 هـ . ش 103.625 نفر بوده است كه از اين شمار 51.590 نفر مرد و 52.035 نفر زن بوده اند.
صنایع دستی
مهمترين صنايع دستي اين شهرستان سفالگري و سراميكسازي، فرشبافي، نمدمالي، گليمبافي، رنگرزي سنتي، بافندگي پارچه و دستار، سبدبافي، كارهاي چوبي است .قاليهاي اين شهرستان با طرحهاي مشهدي و محلي و بلوچي و در رنگهاي قرمز، لاكي، قهوه اي و … عرضه ميشود.
سفالگري و سراميك سازي در شهرستان گناباد بسيار رواج دارد. در كارگاههاي اين شهرستان در روستاي هند در يك كيلومتري شمال شهر گناباد قرار دارند. مواد اوليه در تهيه سفال و سراميك عبارتند از: گلرس، لعاب، رنگ، مواد سوختي، مهمترين توليدات اين كارگاه عبارتند از: كاسه سفيد، قهوه اي، زيرسيگاري، قندان، شكلات خوري، پياله و استكان و نعلبكي، پارچ و ليوان، بشقاب كوچك، كشك سياسي، كاسه و بشقاب بزرگ. بازار فروش اين محصولات در گذشته بيشتر به خود گناباد اختصاص داشته است. گليم را پلاس نيز مي گويند بافت آن در كارگاههاي افقي و در روي زمين است به واسطه رونق فرش بافي گليم بافي و تهيه نمد رنگرزي هم رونق دارد. گليم مرغوب از پشم و گونه نامرغوب از رشته پتوهاي كهنه با رنگ آميزي استفاده ميشود.
نمد نيز از ديگر صنايع دستي اين منطقه به شمار ميآيد. نمد در اصل گونه اي فرش است كه از پشم تهيه ميشود و از رخنه رطوبت و سرما جلوگيري مي كند. نمد براي مصرف هاي گوناگون و نقش هاي رنگارنگ است. توليد سبد و حصيربافي كه ماده اوليه آن كم ارزش است. مواد اوليه اين توليد كاه، شاخه هاي نازك درختان است.
مکان های دیدنی و تاریخی
آرامگاه جغتای، امامزاده سلطان عابد، جامع عتيق جويمند، دژ دختر، دژ رستم، دژ فرود، گورپيران ويسه، گور ميثور، مسجد جامع گناباد، مسجد مرنديز، آسيابهاي کاخک، بقعه سلطان محمدعابد، پل يونسي، مسجد جامع بجستان، قلعه دختر شوراب، مدرسه علميه (نجوميه)، مسجد مزار، مزار امامزاده احمد (ع)، رباط زين آباد، مجموعه معماري روستاي عمراني، آب انبار حسینیه (شریعت) و کاروانسراهای قاسم آباد، سه فرسخ، فخر آباد، عمراني، زين آباد، مرنديز، قوژد متعلق به دوره صفویه و رباط آهنگ (قاجار) از مكان هاي تاريخي و ديدني اين شهرستان به شمار مي روند که شرح بعضی از آنها در ذیل آمده است :
قنات قصبه گناباد :قنات قصبه گناباد بعنوان يكي از پديده هاي شگفت انگيز دست ساخته انسان در طول تاريخ و نمادي از هم نوايي بشر با طبيعت توجه بسياري از مورخان و پژوهشگران را به خود جلب كرده است . اين قنات از ميانه ارضي كوي شرقي گناباد از محلي معروف به « برج علي ضامن » در داخل رسوب هاي ريزدانه آغاز شده و از هفت كانال متصل به هم شكل گرفته است . بر اساس آخرين مطالعات طول اين قنات 33113 متر و تعداد چاه هاي آن متجاوز از 470 حلقه و عمق مادر چاه آن نيز حدوداً 280 تا 300 متر است .
ناصر خسرو قبادياني نخستين كسي است كه در سفر نامه اش به توصيف اين قنات پرداخته و عمق چاه آن را هفتصد گز و طول آن چهار فرسنگ ذكر نموده و آن را نيز به كيخسرو نسبت داده است . ظاهرا وي از كنار طولاني ترين رشته انشعابي اين قنات به نام دولاب نو عبور نموده است . فضاي داخلي قنات داراي كانالها و طونلها اعجاب انگيزي است كه با بررسي هاي انجام يافته بر روي آن حفره هايي مشخص شده است . ظاهرا اين قسمتها براي قرار دادن چراغ و پيه سوز و وسايل روشنايي به كار مي رفته است. در حال حاضر ميزان آبدهي اين قنات 150 ليتر در ثانيه است . قطعه سفالهاي پراكنده در اطراف دهانه چاه حاكي از اين است كه رشته قصبه در واقع كانال اوليه اصلي قنات گناباد بوده كه در زمان هخامنشيان حفر شده و در پي آن رشته هاي ديگر در مواقع خشكسالي ايجاد شده است.
مسجد جامع گناباد : مسجد جامع گناباد از بناهاي ارزشمند دوره هخامنشيان است كه در كوي شرقي ( قصبه ) اين شهر قرار دارد . مسجد جامع با نقشه دو ايواني شامل سر در تزئيني ، صحن يا ميانسرا ، ايوان ها شمالي و جنوبي ، رواق و سه شبستان ستوندار است . سردر ورودي ضلع شمال شرقي بنا با طاق جناغي و حاشيه اي تزييني در پاكار طاق مزين به نقوش پرندگان در ميان گل و برگ بوده كه بر روي لايه اي از گچ ايجاد شده است . ايوان اصلي يا ايوان قبله در سمت جنوبي صحن واقع شده كه با چهار طاق گهواره عرضي و چهار قوس ، داراي تزئيناتي آجري شامل دو قطار پيچ ، نوارهاي اسليمي و يك حاشيه كتيبه قرآني به خط بنايي است كه در پايان عبارت « تسع و ستمائه 609 هـ . ق » ذكر شده است . كتيبه داخل ايوان نيز حاوي نام باني خير و سازنده مسجد است . همچنين در ايوان اصلي مسجد جامع محراب با نقوش هندسي گياهي و كتيبه هايي به خط معلقي مشاهده مي شود . در ضلع شرقي ايوان شرقي شبستاني است موسوم به قرآن كه پوشش سقف آن بر روي چهار ستون قرار گرفته است . آثار و شواهد معماري حكايت از آن دارد كه مسجد جامع فعلي بر روي مسجدي كهن تر بنا شده و در دوره ايلخاني نيز فضاهايي به آن افزوده شده است .
آب انبار حسینیه (شریعت) : این آب انبار مربوط به دوره قاجاریه بوده که توسط فردی خیر به نام آقای شریعت به میراث فرهنگی و گردشگری واگذار گردیده است. این اثر تاریخی بشماره 5952 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.این اثر با اعتبارات سازمان میراث فرهنگی و گردشگری مرمت گردید و در حال حاضر بعنوان نمایشگاه آب مورد بهره برداری قرار می گیرد .
نورپردازی زیبای پلکان و مخزن آن جلوه خاصی به آن داده و نظر هر بازدیدکننده ای را به خود جلب می نماید. اشیا به نمایش گذاشته شده در آن شامل وسایل حفر قنات ، فنجان ، تصاویر و جاذبه های گردشگری شهرستان ، تصاویر آب انبارها ، یخدان ها و ...می باشد .
صنايع و معادن
از صنايع ماشينی اين شهرستان می توان از كارخانههای ماكارونی، ملامينسازی، سنگبری، واكس، كاشی سازی، آجرفشاری، و … نام برد.
کشاورزی و دام داری
فرآورده های كشاورزی گناباد و آبادی های پيرامون آن عبارتند از : غلات، گياهان علوفه ای، عدس، ماش، لپه، سبزی، دانههای روغنی، محصولات جاليزی، چغندرقند، پنبه، زيره، زعفران، درختان ميوه، چون سيب، گلابی، به، گيلاس، انار، انجير، توت، انگور، زرشك، بادام، پسته، گردو، فندق.بيشتر خانواده های كشاورز، همراه با كارهای كشاورزی، گوسفند، بز، گاو، شتر، و اسب نيز پرورش و نگاهداری می كنند. پرورش مرغ برای توليد گوشت، تخم مرغ و پر يكی از منابع مهم درآمد مردم اين ناحيه به شمار می آيد. در گناباد پرورش كرم ابريشم از گذشته رايج بوده است. در حال حاضر نيز پرورش كرم ابريشم رواج زيادی دارد. هم چنين با توجه به فراوانی باغ های ميوه، كشت شبدر و يونجه، زعفران، … پرورش زنبور عسل رايج است.
