کوه دماوند
دماوند کوهی در شمال ایران است که به عنوان بلندترین کوه ایران و بلندترین آتشفشان خاورمیانه شناخته می‌شود.
این کوه در قسمت مرکزی رشته‌کوه البرز در جنوب دریای خزر و در بخش لاریجان شهرستان آمل در استان مازندران قرار دارد و فاصله آن از تهران 66 كيلومتر است.

منابع مختلف اندازه‌های گوناگونی برای ارتفاع قلهٔ دماوند از سطح دریا ذکر کرده‌اند. به نقل از سايت ملی‌آمار، ارتفاع این قله ۵٬۶۱۰ متر است، منابع دیگر، از جمله پایگاه ملی داده‌های علوم زمین ایران و وب‌سايت رصدخانهٔ زمین ناسا، ارتفاع ۵٬۶۷۰ متر و ۵٬۶۷۱ متر را نیز برای قلهٔ این کوه ذکر کرده‌اند.

دماوند یک کوه آتشفشانی مطبق است که عمدتا در دوران چهارم زمین‌شناسی موسوم به دوران هولوسین تشکیل شده و نسبتا جوان است.

اما اين كوه یک آتشفشان خفته ‌است که امکان فعال شدن مجدد آن وجود دارد. در برخی از سال‌ها از جمله در سال ۱۳۸۶، از قله دماوند، دود و بخارهایی خارج شده‌است که برخی از شاهدان آن را گواهی بر فعال شدن این آتشفشان پنداشته‌اند.[دماوند در واپسين روزهاي تابستان 86]

قطر دهانه آتشفشان در حدود ۴۰۰ متر است. قسمت مرکزی دهانه، بوسیله دریاچه‌ای از یخ پوشیده شده و در حاشیه آن دودخان‌هایی وجود دارد که زمین‌های اطراف را به رنگ زرد درآورده اند.

جدا از دهانه فعلی، شواهدی از دهانه‌های قدیمی را می‌توان دید. یکی از این دهانه‌های قدیمی در پهلوی جنوبی و در ارتفاع ۱۰۰ متر قرار دارد که در حال حاضر، محل خروج گازها و دودخان‌ها است.

درجه برودت هوا در قله دماوند، در میانه تابستان، بین ظهر تا ساعت 16در حدود 4درجه زیر صفر است.

دامنه دماوند در ارتفاع ۲۰۰۰ تا ۳۵۰۰ متری در بهار یکسره از گل‌های شقایق پوشیده می‌شود.

«سازمان زمين شناسي و اكتشافات، كوه دماوند را آماده آتشفشاني دانست »
«پراكندگي گازهاي آتشفشاني، خروج حجم زيادي از غبار و گازهاي مختلف و ترك‌هاي نه‌چندان عميق پوسته زمين در شيب دامنه بلندترين قله ايران، نشانه‌هايي است از بيداري آتشفشان 38500 ساله دماوند كه پس از خاموشي 10 هزار ساله تكاني خورده و بيداري لحظه به لحظه خود را به رخ مي‌كشد.»

جملاتي از اين دست به همراه تيتر‌هايي چون: «دماوند اعلا‌م خطر مي‌كند» و ذكر تلفات احتمالي فوران آتشفشان دماوند، كه در روز‌هاي اخير در بسياري از سايت‌هاي اينترنتي و برخي مطبوعات كشور به چشم مي‌خورد، اين تصور را ايجاد مي‌كند كه تغييرات جديدي در احوال اين مخروط زيبا ايجاد شده است.

اما مهندس انصاري مدير امور زمين‌شناسي، مهندسي و زيست‌محيطي سازمان زمين شناسي کشور با ابراز ناخرسندي از تيتر‌هاي بعضي از مطبوعات در روز‌هاي اخير، به همشهري مي‌گويد: متأسفانه به سبب جذابيت، اين موضوع تا حدودى ابزار خبر سازى شده و جنبه‌هاى علمى آن از نظر دور مانده است.

اين درحالي است كه حدود 6 ماه قبل، همشهري، اولين روزنامه‌اي بود كه برخي گزارش‌ها درباره تغييراتي كه در دماي آب و گازهاي خارج شده از دامنه دماوند ايجاد شده‌بود را مورد بررسي قرار داد. همان روزها، در همين صفحه، در 2 گزارش مفصل، نتايج مطالعات محققان سازمان زمين‌شناسي مبني بر اين‌كه اين تغييرات، اگرچه نسبت به قبل شديدتر بوده‌اند، اما مثل تغييرات قبلي گذرا بوده و اكنون پايان يافته‌اند و بنابراين وضعيت نسبت به گذشته تغييري نكرده است، منتشر شد. با اين‌حال، در 2هفته گذشته، برخي مطبوعات، پس از 6 ماه دوباره به ياد دماوند افتاده‌اند!

خاموش يا خفته؟

آتشفشـان‌ها از ديدگاه فعاليت به 3دسته آتشفشان هاى خاموش، خفته و بيدار (يا فعال) تقسيم مي‌شوند كه بيشتر آتشفشان‌هاى ايران در رده آتشفشان‌هاى خفته جاى مى‌گيرند. چنين آتشفشان‌هايي در گذشته‌هاى نه چندان دور (در دوره کواترنرى يا در طول 2ميليون سال گذشته) فعال بوده و در حال حاضر فعاليت چشمگيرى ندارند ولى نشانه‌هاى ضعيفى از فعاليت مانند خروج بخار و گاز، وجود چشمه‌هاى آب گرم و فعاليت لرزه‌اى خفيف در آنها ديده مى‌شود.

به‌رغم داده‌هاى اندک موجود از آتشفشان‌هاى ايران، بررسى‌هاى انجام شده كارشناسان حاكي از آن است كه بيشتر آتشفشان‌هاى ايران مانند دماوند، بزمان و تفتان در دوره کواترنرى فعاليت داشته و از اين‌رو در رده آتشفشان‌هاى خفته جاى مى‌گيرند و اين بدين معناست كه هميشه امکان فعاليت دوباره اين آتشفشان‌ها وجود دارد. در اين ميان نكته مهم آن است كه زمان فعاليت دوباره اين آتشفشان‌ها قابل پيش‌بينى نيست مگر در مواردى که شبکه رفتار سنجى آتشفشان در اختيار باشد.

اما آنچه باعث شد تا يكباره اين «ديو سپيد پاي در بند» در كانون توجه قرار گيرد به اسفند 85 باز مي‌گردد. در آن زمان از سوي ستاد حوادث غيرمترقبه استان مازندران برپايه گزارش اهالي منطقه در مورد افزايش خروج بخار و گاز از دهانه آتشفشان دماوند، نامه‌اي به سازمان زمين‌شناسي ارسال شد و با افزايش خروج گاز از دهانه دماوند، احتمال آتشفشان اين قله قوت گرفت و تا بعد از عيد امسال اين احتمال همچنان به قوت خود باقي بود.

در بيست و نهمين روز از فروردين امسال كارشناسان سازمان زمين‌شناسي در گفت‌وگو با همشهري بازگشت وضعيت قله به حالت عادي را اعلام كردند: «اگر ميزان و غلظت گاز خروجي افزايش مي‌يافت يا به وضوح دود مشاهده مي‌شد، گرم شدن آب چشمه‌ها و تغيير خواصشان تداوم داشت يا در تعداد و شدت زمين لرزه‌ها افزايش داشتيم، بايد نگران مي‌شديم و دنبال راهکار مناسب بوديم.

اما حالا به‌نظر مي‌رسد همه چيز به حالت عادي برگشته است، به صورتي‌كه تغيير دما و خواص چشمه‌ها از بين رفته و به حالت عادي برگشته‌اند و به‌نظر مي‌رسد که ميزان گاز خروجي از دهانه آتشفشان هم کم کم به حالت قبل برگردد.»هرچند در آن زمان اين كارشناسان احتمال فعاليت زود‌هنگام دماوند را منتفي اعلام كردند و تغييرات را مانند تغييرات سال 68 اين قله ناشي از زنده بودن اين قله اعلام كردند:«در سال 68 هم در منطقه دماوند علائمي‌اين‌چنين البته نه با اين شدت بروز کرده بود؛ به هرحال ما بايد قبول کنيم که دماوند يک موجود زنده است و هر موجود زنده‌اي تغيير و تحولاتي دارد.»

اتفاق جديد؟

نوشته‌هاي مطبوعات و سايت‌ها در هفته اخير اين سؤال را پيش آورد كه آيا در وضعيت دماوند تغييري مشاهده شده؟ مهندس انصاري به اين سؤال پاسخ منفي مي‌دهد و به همشهري مي‌گويد: دماوند آتشفشانى است جوان و خفته که هيچ گونه گزارش تاريخى از فعاليت آتشفشانى آن در دست نيست اما با توجه به وجود واژه «دما» در نام آن مى‌توان پذيرفت که طى دوره‌هاى شناخته شده تاريخى نشانه‌هايى مانند امروز داشته است.نشانه‌هايى كه انصاري به آنها اشاره دارد، شامل خروج بخار و گاز با ترکيب گوگرد و وجود چشمه هاى گرم و معدنى اطراف كوه است که طى سال‌هاى گذشته هميشه ديده شده‌اند.

اما آيا نشانه‌اي دال بر فعاليت زود هنگام دماوند وجود دارد؟
اين كارشناس زمين‌شناسي به اين سؤال پاسخ مي‌دهد: پژوهش‌هاى زمين شناسى قديمى سن آخرين فعاليت دماوند را در حدود 38000 سال تعيين کرده بود اما بر پايه پژوهش‌هاى تازه سن آخرين فعاليت آن در حدود 7000 سال پيش يا کمتر برآورد شده است. به اين ترتيب به‌طور واقع بينانه بايد پذيرفت که هميشه احتمال دوباره فعال شدن آن وجود دارد، اما با امکانات موجود زمان آن‌را نمى توان تعيين کرد که فرداست، 100 سال ديگر يا هزار سال ديگر است.

رفتارسنجي دماوند

اگرچه نشانه‌هايي كه البته اصلا جديد نيستند، ممکن است نشانه حرکت مواد به‌سوى بالا باشد، اما به گفته انصاري، با گذشت حدود 10 ماه از زمان افزايش خروج بخار و گاز در دى ماه 1385 اتفاقى نيفتاده، همان‌طور كه در هزاره‌ها يا دست کم در سده هاى اخير نيز فعاليتى از آن گزارش نشده است.

با تمام اين اوصاف، آنچه اهميت دارد آن است كه فراموش نكنيم كه دماوند خاموش نيست و تنها با شناخت كافي از پديده‌ها و فرآيند زمين‌شناسي است كه مي‌توان هنگام رويارويي با آنها بدون غافلگير شدن به درستي تصميم گرفت و براي پيشگيري از آسيب‌هاي جاني و مالي گسترده، برنامه‌ريزي كرد.

به گفته انصاري، بيشتر امکانات مورد نياز براى راه اندازى چنين شبکه‌اى در کشور وجود دارد و در واقع بخش‌هايى از اين شبکه در حدود 4 سال است که در سازمان زمين شناسى کشور به‌صورت پژوهشى و آزمايشى در حال کار هستند، مانندنمونه بردارىهايى که هر ماه به‌طور مرتب از چشمه‌هاى منطقه دماوند صورت مى‌گيرد يا داده‌هايى که از دستگاه سنجنده ناهنجارى هاى الکترو مغناطيسى زمين در همين سازمان فراهم مىشود. انصاري در پايان مي‌گويد: سازمان
زمين شناسى کشور در نظر دارد تا با ايجاد ايستگاه‌هاى رفتارسنجى چنين شبکه‌اى را گسترش دهد و از ابزارهاى طيف سنجى و نمونه بردارى گازهاى آتشفشانى، شيب‌سنجى دامنه‌ها، روش هاى
ثقل سنجى و تکنيک هاى ماهواره اى نيز استفاده کند و در اين راه به کمک ساير مراکز پژوهشى و اجرايى کشور نياز دارد.

همشهری آنلاین

دكتر ناصر كرمي ميگوید:
بيش از ده‌ها‌هزار سال است كه دهانه اين قله كاملاً مسدود شده و احتمال آتشفشاني مجدد آن مطلقاً ناممكن شده است.

مگر زلزله‌اي به قدرت نزديك به 10ريشتر بيايد و مخروط بزرگ آن را از هم بشكافد! كه در آن صورت مشكل مردم قبل از روانه شدن گدازه از دماوند، نابودي مطلق كره زمين خواهد بود!

اما مثل بسياري از آتشفشان‌هاي خاموش ديگر از برخي دامنه‌هاي دماوند بخارات گوگرد، گل‌فشان و... بيرون مي‌زند. [دماوند در واپسين روزهاي تابستان 86] اين برون‌زدها در دوره‌هاي تقريباً ده‌ساله كم و زياد مي‌شوند.

جالب است كه با هر بار فرا رسيدن دوره زياد شدن بخارات شايعه آتشفشاني مجدد دماوند نه‌فقط اذهان عمومي، بلكه صفحات علمي روزنامه‌ها را نيز دربر مي‌گيرد. يعني نه‌فقط مردم عادي بلكه روزنامه‌نگاران كه خود 10سال پيش نيز خبرهاي مشابه را چاپ كرده بودند، ديگر بار نگران فوران دماوند مي‌شوند.

دماوند ما، اين بلندترين قله مخروطي جهان و منبع بيشترين چشمه‌ساران پهنه بزرگي از كشور، كوه نجيبي است، نگران فوران آن نباشيم.